بررسی پیوند سلامت روان و بازسازی بافت شهری در اهواز

فروغ کیماسی:

روان‌شناسی محیط؛ پیام‌های ناخودآگاه
محیط پیرامون، مجموعه‌ای فراتر از دیوار و سقف است، یک سیستم پیام‌رسان مداوم است که بر وضعیت عصبی ساکنان اثر می‌گذارد. مطالعات نوین در حوزه ی روان‌شناسی محیطی نشان می‌دهند بافت‌های شهری بی‌روح، با ایجاد حس بی‌هویتی، سطح استرس را در میان شهروندان به شدت افزایش می‌دهند. گام برداشتن در کوچه‌هایی که هیچ نشانی نظم یا زیبایی در آن‌ها دیده نمی‌شود، ذهن را به طور خودکار وارد حالت دفاعی و گوش‌به‌زنگی می‌کند. این واکنش، یک پاسخ بیولوژیک به آشفتگی محیطی است.
در نگاه مهندسی، شهر باید به عنوان یک کالبد زنده با قابلیت‌های خودتنظیم شناخته شود. وقتی هندسه ی شهری با الگوهای طبیعی انسان هم‌خوانی ندارد، سیستم عصبی دچار فرسودگی می‌شود. زیبایی در شهرسازی، یک ضرورت بیولوژیک برای حفظ سلامت روان است. فضاهای سبز، نورپردازی‌های ملایم و حتی ترتیب چیدمان پیاده‌روها، محرک‌هایی هستند که ترشح هورمون‌های آرام‌بخش را تسهیل می‌کنند. در مقابل، غلبه ی نویزهای بصری و ناهماهنگی‌های معماری، نوعی سردرد محیطی ایجاد می‌کند که فرآیند آرامش‌بخشی ذهن را مختل می‌سازد. ما در پیام‌های بصری شهر زندگی می‌کنیم و هر تغییر در بافت محیطی، مستقیماً بر عملکرد سیستم عصبی ما بازتاب می‌یابد. بنابراین، طراحی شهری باید با هدف کاهش بار شناختی مغز و افزایش حس امنیت و آرامش انجام شود.

اهواز؛ میان میراث، تلاش و چالش
شهر اهواز، با برخورداری از رودخانه‌ای عظیم و هویت بصری منحصربه‌فرد، ظرفیت تبدیل شدن به الگویی برای زیست‌پذیری بیشتری را دارد. نباید از تلاش‌های صورت گرفته در برخی حوزه‌ها، مثل بازسازی برخی معابر یا ایجاد پارک‌های محدودی که سعی در بهبود کیفیت محیط دارند، غافل شد. این اقدامات نشان از درک ضرورت بهبود کیفیت زندگی دارد. اما در کنار این تلاش‌ها، چالش‌های عمیقی وجود دارد که نیاز به بازنگری جدی دارد.
این شهر، زیبایی‌های خاص خود را در بافت‌های قدیمی و تاریخچه ی کالبدی‌اش نهفته دارد. روند فعلی توسعه، با تمرکز بیش از حد بر آپارتمان‌سازی‌های یکدست، این هویت را به خطر انداخته است. حذف بافت‌های قدیمی و جایگزینی آن‌ها با سازه‌های بتنی بدون روح، باعث از بین رفتن صمیمیت محله‌ها و افزایش حس تنهایی اجتماعی می‌شود. از نگاه مهندسی، این یک عقب‌گرد در طراحی انسان‌محور است. همچنین، مسائل زیرساختی مثل فرسودگی آسفالت‌ها و گرفتگی سیستم‌های دفع آب، فراتر از مسائل فنی، باعث ایجاد اضطراب در تردد روزانه ی شهروندان می‌شوند.
بحران بزرگ‌تر، در حوزه ی اقلیمی است. اهواز با گرمای شدید، نیازمند زیرساخت‌های تفریحی هوشمند است. نبود فضاهای عمومی که با طراحی معماری خنک و سایه‌بان‌های هوشمند، امکان تفریح در تابستان را فراهم کند، باعث شده مردم به انزوای خانگی روی آورند. این خلاء ، جوانان را به سمت رفتارهای آسیب‌زا در کنار رودخانه ی کارون و فضاهای نامناسب می‌کشاند. اگر بستری برای خلاقیت، بازی‌های متنوع و فعالیت‌های اجتماعی در فضای باز فراهم نشود، شهر به جای مرکز تعامل، به محیطی برای گوشه‌گیری تبدیل می‌شود. اهواز پتانسیل عظیمی دارد، اما این پتانسیل نیازمند عبور از نگاه‌های سنتی و رسیدن به طراحی‌های مبتنی بر نیازهای زیستی ساکنان است.

شهر، پناهگاه و درمانگاه
برای عبور این بن‌بست، مسئولان شهری باید از الگوی مدیریت واکنشی فاصله گرفته و به سمت طراحی انسان‌محور حرکت کنند. راهکار اصلی، در افزایش حجم بتن نیست، در بازگشت به اصول طراحی زیست‌پذیر نهفته است؛ یعنی ایجاد فضاهایی که با نیازهای بیولوژیک انسان هم‌خوان باشند. مسئولین موظف‌اند با بهره‌گیری از هوش شهری و معماری گونه‌گرا، نویزهای بصری را حذف کرده و با ایجاد پیوستگی میان فضاهای سبز و مسیرهای پیاده‌روی، سلامت عمومی را تضمین کنند.
در نهایت، سلامت روان شهروندان نتیجه ی مستقیم کیفیت محیطی است. سرمایه‌گذاری در زیباسازی هوشمندانه و بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده، یک اقدام پیشگیرانه در حوزه ی سلامت است که هزینه‌های اجتماعی و روانی را در بلندمدت کاهش می‌دهد. اما این مسیر تنها با مدیریت دولتی میسر نیست، این روند نیازمند بازتعریف نقش شهروند به عنوان نگهبان مشترک است. تنها زمانی که مدیریت شهری، با مشارکت فعال جامعه، محیطی طراحی کند که درست بودن در آن آسان و آسیب زدن دشوار باشد، می‌توان به شهری رسید که هم‌زمان هم پناهگاه باشد و هم درمانگاه.